بعضى برآن‌اند كه اين جامع در قديم‌الايام كليساى « آشوريان » بوده است . يك درويش منزوى ، در آن مسجد منزلى داشت ، « حاجى عثمان » نام ، ملاقات كردم . نقش‌بندى « 1 » و پيرمرد بىكمالى بود . حمام‌هاى خوب دارد ، جميع عملهء حمام ارمنى است ، دلاك ، استاد ، آب گير ، همه را ارمنىها خدمت مىكنند ، بلكه اكثر خدامِ بزرگان ، در خانه‌هايشان ارمنى است . بازار خوب [ و ] كاروان سراى خوب دارد ، بيرون شهرش كه عبارت از دو سمتش باشد ، خيلى صفا دارد ، از پشت بدنه كه به آن ارتفاع اتفاق افتاده است ، يك پارچه سبز و خرم است الى كنار « شط » ، هر چه در صفاى بيرون شهر عرض كنم كم است ، مثل « بروجرد » به نظرم آمد ، ليكن از « بروجرد » صد چندان قشنگ‌تر است ، يخ فراوان ارزان دارد ، يخ‌اش مثل يخ معدن است ، شربت آلات بسيار عجيب و غريب ، قنادها مىسازند ، نهايت تازگى دارد ، شربت حرير و شربت بنفشه ، كه دخلى به ساير شربت بنفشه ندارد ، شربت بنفشه در همه جا درست مىكنند ، ليكن در اينجا چنان عمل آرند ، هركس مىخورد ، چندان با آب ليموى شيرازى فرق نمىدهد ، اصل صفا و طعمش را ، حقير دو روز سعى كردم ، همه شربت‌هايش را ياد گرفتم . و اين شربت دارها ، كلًا ارمنى است و در مملكت « روم » خيلى صرف مىشود . شربت‌آلات « ديار بكر » مثل آب ليموى « فارس » [ است ] ، اين شربت‌ها را بار مىبندند ، به شهرها مىبرند ، تاجر دارد . ديار بكر « ديار بكر » شهرى است معظم و معروف ، و مركز ولايت از درجهء دوم ، و واقع در ساحل غربى « رود دجله » ، اطراف شهر را يك بدنه خيلى بلند ، از سنگ‌هاى مربع تراشيده ، كه هفتاد و دو برج دو طبقه دارد ، محاط است ، پنج دروازهء بسيار عالى دارد ، موسوم به « طاغ قپوسى » در شمال و « سيورك قپوسى » در غرب و « ماردين قپوسى » در جنوب و « صوقپوسى » در شرق و « اوغروُن قپوسى » در شمال شرقى اين قلعه است . ارك اين

--> ( 1 ) - عضو فرقهء نقش‌بنديه